کد مطلب: 29519 درج نظر
زمان مطالعه: 6 دقیقه
مشخصات مار افعی؛ از افعی کوهی ایرانی تا اروپایی

مشخصات مار افعی؛ از افعی کوهی ایرانی تا اروپایی

مارهای سمی، دارای دندان سمی در جلو دهان و از خانواده افعی ها هستند. طول افعی‌ ها از 30 سانتی‌متر تا سه متر متغیر است و اغلب دارای طرح‌ هایی لوزی‌ شکل هستند.
زمان مطالعه: 6 دقیقه

اگر به دنیای حیوانات و خزندگان مانند مار علاقمندید پس این مقاله هیجان انگیز آسمونی را از دست ندهید چرا که به معرفی مار افعی و انواع مار افعی و مشخصات مار افعی می پردازیم. همچنین انواع مار ایرانی را به شما عزیزان معرفی می کنیم. دعوت می کنیم تا پایان همراهمان باشید.

مشخصات مار افعی

مار افعی (Vipera) نام یک سرده از تیره گرزه‌ ماران است. گرزه ماران گرزه ماران (Viperidae) نام یک تیره از زیر راسته مارهای زهرآگین است که در سراسر جهان بجز جنوبگان، استرالیا، نیوزلند، ایرلند، ماداگاسکار و هاوایی و دیگر جزایر دور افتاده و بخش شمالی مدار شمالگان یافت می‌شوند. همه آن ها تا اندازه‌ای بلند، دارای دندان های نیش جانبی که اجازه تزریق زهر را به صورت عمیق می‌ دهد. چهار زیر رده تاکنون از آن ها شناخته شده است.

مار افعی شاخدار دم عنکبوتی

 بزرگترین مار افعی

افعی شاخدار دم عنکبوتی نام یک گونه از سرده افعی شاخدار ایرانی است که فقط در غرب ایران یافت شده‌ است و در سال 2006 توصیف شد. سر مار به افعی‌های شاخدار شباهت دارد ولی دم آن دارای یک جسم کروی شکل با فلس‌هایی آویزان است که باعث شده شباهت زیادی به عنکبوت داشته باشد. مار با چرخش دم پرندگان در حال شکار را فریب می‌ دهد. نام علمی آن Pseudocerastes urarachnoides می‌باشد که urarachnoides ریشه‌ای از یونان باستان دارد و به معنای عنکبوت می‌باشد و به دم عنکبوتی شکل آن اشاره دارد. اسم رایج و غیر علمی آن افعی شاخدار دم عنکبوتی است.

همانند سایر جنس‌های افعی‌ های شاخدار، این مار دو برآمدگی بالای چشمانش دارد که نمایی شبیه شاخ به آن بخشیده‌ است. برای اولین بار در سال 1968 پژوهشگران آمریکایی یک نمونه از افعی‌های شاخدار را در ایران پیدا کردند که نام علمی Pseudocerastes persicus بر آن نهاده شد؛ ولی در سال 2006 مجدداً گونه‌ای پیدا شد که با موارد قبلی تفاوت زیادی داشت. تقریباً بین 16 تا 17 فلس بین دو شاخ وجود دارد و فلس‌های بدن نسبت به گونه‌های دیگر زبرتر است. تقریباً 15 جفت فلس زیر دمی وجود دارد و فلس‌هایی دارد که اطراف دم شبیه پای بندپایان به نظر می‌رسد. نوک دم برجسته و حالت کروی دارد که شبیه بدن عنکبوت است. استفاده از دم برای فریب پرندگان در مطالعات بعدی اثبات شد. هنگام تحقیق در مورد ویژگی فریب دم این‌گونه یک ویدئو نیز تهیه شد.

مار افعی کوهی ایرانی و اروپایی

 مار افعی دو سر

افعی کوهی ایرانی (Vipera albicornuta) نام یک گونه از تیره گرزه‌ماران است. مار افعی اروپایی معمولی (Vipera berus) نام یک گونه از سرده افعی است.

انواع مارهای ایران

 مشخصات مار افعی شاخدار

تا آنجایی که مشاهده و مطالعه شده است، مارهای بزرگ ایران در حدود 2 متر هستند و مارهای کوچک از چند سانتیمتر تجاوز نمی‏ کنند. در ایران بیش از 21 گونه مار سمی و نیمه سمی و 35 گونه مار غیرسمی و بیش از 5 گونه مار دریایی وجود دارد. مارهای سمی ایران به اسامی مختلفی از جمله موارد زیر نامیده می‏شوند: افعی البرزی، افعی پلنگی، طلحه مار، یله مار، تیرمار، آلوسر، کورمار، مارشتری، مار درفشی، مار پلنگی، گرگ مار، گوند مار، لوس مار، سیاه سوجه، مار آتشی، قمچه مار، مار قیطانی، مار خالدار، کک مار، افعی زنجانی، افعی دماوندی، افعی تکابی، افعی آذربایجانی، کوتوله مار، مارگورخری، مارخاکی .

در ایران چهار گروه مار سمی به شرح زیر وجود دارد که ممکن است گزش آنها عوارض نامطلوبی به بار آورد:

  • گروه افعی ‏ها (مانند افعی و گرزه مار)
  • گروه مارهای کبرا (مانند کبرا و کفچه مار)
  • گروه مارهای دریایی
  • گروه مارهای نیمه سمی

لازم به ذکر است که معمولا مارهای غیر سمی سهم بیشتری در به وجود آوردن حوادث مارگزیدگی دارند. سم خطرناک مارگزیدگی در ایران بیشتر مربوط به گروه افعی ‏ها و به خصوص گزش گرزه مار یا افعی است که غالبا در چراگاه ها و مناطق کشاورزی اتفاق می‏افتد. شایع‏ ترین نقاط بدن که توسط مارها مورد گزش قرار می‏گیرند، دست ها و پاها هستند. بر حسب گونه مار، علایم و نشانه ‏های بالینی مارگزیدگی متفاوت است. حجم مار، سن مار، مقدار تزریق سم، قدرت کشندگی سم، محل تزریق سم در بدن و فاکتورهای متفاوت دیگر در بروز تظاهرات بالینی مارگزیدگی مؤثرند. با توجه به این عوامل بسیاری از افرادی که توسط مارهای سمی گزیده می‏شوند دچار مسمومیت خفیف شده و تظاهرات بالینی قابل توجهی از خود نشان نمی‏ دهند.

بسیاری از تظاهرات بالینی مارگزیدگی ارتباطی به آثار اختصاصی سم تزریق شده توسط مار ندارد. به طوری که تهاجم مار و فروشدن دندانها در بدن، باعث ترس و وحشت فرد مارگزیده خواهد شد و علاوه بر آن انجام بعضی از اقدامات و کمک های اولیه ممکن است باعث تپش قلب، لرزش، برافروختگی، تعریق، احساس سنگینی، درد قفسه سینه، نفس زدن، گیجی، غش، گرفتگی و بی حسی دست و پا، بی حالی و کرختی شود، یا به عنوان مثال بستن محکم عضو مورد گزش توسط بند و غیره می‏تواند باعث تورم و تغییر رنگ عضو شود. مصرف بعضی داروهای سنتی نیز می‏تواند باعث تهوع و استفراغ شود.

به طور کلی، آثار مسمومیت با سم مار شامل آثار موضعی مانند: تورم، التهاب، سیاه شدن موضع گزیده شده، تاول و… آثار عمومی مانند: تهوع، استفراغ، سر درد، فلج اعصاب، اختلالات خونی، فلج تنفس، مشکلات عضلانی، قلبی، کلیوی، و غیره است.

این علایم معمولا در ظرف مدت چند دقیقه تا چند ساعت و روز اتفاق می‏افتد . ولی گاهی ممکن است به علت واکنشهای حساسیتی نسبت به سم مار در طی مدت زمان کوتاهی اختلال هشیاری، استفراغ، دردهای شکمی، و خس خس سینه بروز کند.

توپوگرافی مارها

صدای مار شاخدار

یکی از عوامل تشخیص مارها شکل و مشخصات ظاهری آن ها است. در اندام مارها سه ناحیه وجود دارد ( سر ، شکم و دم ). فاصله بین انتهای سر و قلب را گردن می نامند. شکل مارها متفاوت و اکثرا استوانه ای شکل و قابل انبساط است.

دم مارها معمولا مدور و گرد است مگر در مارهای دریایی که دارای دمی مسطح و پهن هستند. بعضی مارها خیلی بزرک مانند بوآ و برخی کوچک که با کرمها قابل اشتباه اند. بدن مارها از پولک هایی پوشیده شده است که در قسمتهای مختلف بدن به نامهای مختلفی موسوم اند. دانستن تعداد ، شکل و قرار گرفتن این پولکها روی بدن ، از نظر شناسایی مارها بسیار حائز اهمیت است. این پولک ها در ناحیه سر نامهای مختلفی دارند. پولک ها در ناحیه بدن در قسمت بالایی بنام پولک های پشتی که ممکنست صاف یا تیغه دار باشند و در قسمت پائینی بنام پولک های شکمی و در انتهای بدن و در انتهای دم بنام پولک های سطح زیرین دم موسوم اند.

به طور کلی طرز قرار گرفتن پولک های ناحیه سر و بدن ، شکل مردمک چشم یعنی گرد یا بیضی یا عمودی بودن ، رفتار ، زیستگاه و منطقه پراکندگی مارها حائز اهمیت است. طول بدن مار با اندازه گیری فاصله مابین نوک پوزه یا قسمت قدامی دهان تا انتهای دم و طول دم از ابتدای آنال یا پولک مخرج تا انتهای دم به حساب می آید. مارهای بزرگ ایرانی تا آنجایی که مشاهده و مطالعه شده است در حدود دو مترند و مارهای کوچک از چند سانتیمتر تجاوز نمی کنند. دم مارهای سمی معمولا کوتاه است ولی گاهی ممکن است که بلند باشد .

نشانی های مارهای سمی را می توان چنین خلاصه نمود: در گروه افعیها سر مثلثی شکل یا گوشه دار و از پولک های کوچک پوشیده شده است ، مردمک چشم عمودی و دم کوتاه است و دارای گردن مشخص هستند.

در گروه الاپیده یا مارهای کبری معمولا سر مار به اندازه بدن و در امتداد آن قرار دارد و از پولک های مشخص یا قرینه که با شکل پولک های بدن متفاوت است پوشیده می باشد. در حالت طبیعی ناحیه گردن کاملا مشخص نیست . مردمک چشم گرد یا بیضی و دم نستا بلند است.

 تغذیه این مارها متناسب با اندازه و نوع زیستگاهشان متفاوت است، مارهای آبی که زیستگاهشان منحصرا آب نیست - از قورباغه، ماهی و حیوانات کوچکی که در مناطق جنگلی و مرطوب شمال یافت می شوند تغذیه میکنند، مارکوتوله معمولی، عمدتا حشرات را شکار میکند و مارهای بزرگتر، جوندگان، پرندگان کوچک، سوسمارها و مارهای دیگر را شکار می کنند، مار آبی طعمه را با دهان می گیرد، گرگ مار با مهارت دور شکار خود حلقه میزند که از دست نرود، در حالی که حلقه بستن مار درختی و گونه مار به دورشکار به منظور انقباض و خفه کردن آن است.

هشت گونه از مارهای خانواده کلو بریده سمی و بقیه غیر سمی اند، سم نیش خلفی هشت گونه از این مارها، هنگام شروع به بلعیدن طعمه و جهت بی جان کردن آن موثر واقع می شود، نیش خلفی بیشتر جهت محکم گرفتن شکار اختصاص یافته و معمولا برای کار دفاعی مورد استفاده قرار نمی گیرد. زهر آلود شدن انسان توسط این مارها بسیار نادر است و معمولا زمانی روی می دهد که در موقع دستگیری یا اسارت با بی احتیاطی با آنها رفتار شود، البته گزش این مارها دردناک است ولی خطر مرگ ندارد.

رفتار بعضی از مارهای این گروه از دید رفتارشناسی نیز درخور توجه است، طلحه مار با بلند کردن سرو پهن کردن پوست گردن حرکات کبری را تقلید می کند، شتر مار (که سمی نیست) درمواردی که احساس خطر میکند، ادای مارجعفری را درمی آورد، حتی از لحاظ تقلید صدای جزجزآن و با جدیت تمام، مانند افعی ها سر را برای گاز گرفتن به جلو می اندازد، واکنش مار موشخور خاوری که غیر سمی و بی آزاد است در مقابل تجاوز، بسیار کمیاب است، چون پس از برخاستن ، به طور تهدید آمیزی، خود را با جهش از هوا به طرف متجاوز پرتاب میکند.  

معرفی نویسنده:

تحصیلکرده رشته زبان انگلیسی و علاقمند به اخبار و موضوعات روز ایران و جهان، تازه ترین نوشته های من در بخش اخبار آسمونی منتشر میشه

ثبت نظر درباره «مشخصات مار افعی؛ از افعی کوهی ایرانی تا اروپایی»

دیدگاه خود را در کادر زیر بنویسید

9 - 4 = ?